نمادهای معروف
درباره تخت جمشيد، چيزهاي زيادی شنيده يا خوانده ايم. مجموعه بنايي كه حدود دو هزارو پانصد سال از ساختنش مي گذرد و عظمت آن حتی در نظر انسان پيشرفته امروزي هم جلوه مي كند. بر روي ديوارهاي تخت جمشيد، نقش هاي زيادي به چشم مي خورد كه در نگاه اول، توانايي و هنر ايرانيانِ آن زمان را نشان مي دهد و از طرفي، با نگاهي دقيق تر، نشانگر فرهنگ و اعتقادات ايرانيانِ آن دوران است. كاخ آپادانا يكي از بناهاي مجموعة تخت جمشيد است. با هم مروري مي كنيم بر معناهاي پنهانِ برخي از تصاوير پلكان شرقي اين كاخ.
شاه كشي و جا به جايي دو نقش
اگر امروز به تخت جمشيد برويد تصوير سمت راست را روي پلكان شرقي نمي بينيد. و به جاي آن، تصوير سمت چپ را مي بينيد. اين جابه جايي در همان زمان صورت گرفته. تاريخ نويسان مي گويند در۱۰ سال آخر پادشاهي خشايارشا، فردي به اسم آرتاپانوس يعني همان كسي كه خم شده و دستش را جلوي دهانش گذاشته، با يكي از خويشاوندانش كه دومين نفر پشت سر شاه است، همدست شدند و خشايارشا را هنگام شب در كاخش كشتند. بعد پيش اردشير اول رفتند و قتل را گردن داريوش،وليعهدشاه يعني همان كسي كه پشت سر خشايارشا ايستاده، انداختند.
اردشير هم در جا برادرش را مي كشد و خودش بر تخت مي نشيند. اما ظاهرا بعد از مدتي دست قاتلين رو مي شود و اردشير آن ها را مي كشد. بعد از اين اتفاق، اردشير با مسألة اين نقش روبه رو مي شود. چون هم قاتل و هم مقتول در تصوير حضور دارند و به خاطر وجود قاتل نمي خواست اين نقش بر ديوار باشد و به خاطر وجود مقتولين بي گناه هم نمي خواسته آن را خراب كند. براي همين، دستور مي دهد نقش ديگري را جايگزين آن كنند و نقش اول يا همين تصويري كه مي بينيد و حالا هم در موزه است را جاي ديگري ببرند.
گل نيلوفر آبی
گل لوتوس يا نيلوفر آّبي در جاي جاي تخت جمشيد به چشم مي خورد و گلي است كه در اكثر حاشيه هاي تصويرها به كار رفته است. اين گل دايره اي شكل، دوازده پر دارد كه هر كدام از آن ها نشان دهندة يك ماه سال است وپرتوهايش مانندپرتوهاي خورشيد است. از طرفي چون نيلوفر آبي در آب رشد مي كند، اين گل نماد آناهيتا هم هست. آناهيتا الهه اي است كه ايرانيان آن را حافظ آب هاي روان مي دانسته اند.
درخت سرو
درخت سرو زياد عمر مي كند و ايرانيان، آن را نماد زندگي طولاني مي دانسته اند. به همين خاطر، اين درخت، يادآور اهورامزدا خداي ايرانيان باستان است كه به اعتقاد آن ها از ازل تا ابد وجود دارد.
ابوالهول
در بيشتر تمدن هاي باستاني، ابوالهول وجود دارد. ابوالهول موجود افسانه اي و عجيب الخلقه اي است كه وظيفه اش حفاظت است. مثلا ابوالهول در مصر از اهرام حفاظت مي كند. در پلكان شرقي كاخ آپادانا، ابوالهول در دو طرف فرّ كياني نشسته و از آن حفاظت مي كند.
حملة شير به گاو
شايد تعجب كنيد اگر بشنويد كه حملة شير به گاو يعني نوروز، يعني خير و بركت و سرسبزي طبيعت. قضيه از اين قرار است كه طبق صورت هاي فلكي، اگر برج فلكي اسد (شير) بر برج فلكي ثور (گاو) غلبه كند، بهار مي آيد. از طرفي، شير نماد خورشيد و گاو هم نماد ماه است و غلبة شير بر گاو به معناي پيروزي خورشيد بر ماه يا روز بر شب و يا روشنايي بر تاريكي است.
فرّ ايراني
ج
اين نشانة اهورامزدا است و در تخت جمشيد به دو شكل ديده مي شود. اگر اين نشانه با سر و تنه باشد، به آن فرّشاهي مي گويند و اگر بدون تنه باشد، فر كياني يا فر ايراني ناميده مي شود. بعضي از تاريخ نويسان، به اشتباه، دين رسمي هخامنشيان را زردشتي دانسته اند؛ در صورتي كه هخامنشيان، اهورامزدا را مي پرستيدند و مزداپرستي با زردشتي گري فرق دارد.
كنگره
بالاي سر شير و گاو را نگاه كنيد. اين كنگره ها در نگاه اول، شبيه كوه است و استواري و محكم بودن را مي رساند و شكوه و اقتدار خاصي به ديوارها مي دهد و شايد هم براي ترساندن دشمن است. نكته اين جاست كه شباهت كنگره ها به كوه، بي دليل نيست. ايرانيان قديم اعتقاد داشتند كه خدايان در قلة كوه ها زندگي مي كنند و آن قدر اين اعتقاد قوي بوده كه در جاهايي كه كوه نبوده، بناهايي به اسم زيگورات مي ساختند. اين بناها شبيه كوه و نماد آن است و خودشان خدايان و الهه هاي مصنوعي را در اين زيگورات ها قرار مي دادند.
انسان بالدار
مجسمه نقش برجسته انسان بالدار يکي از منحصر به فرد ترين آثار باستاني ايران است. اين اثر در کاخ بارعام پاسارگاد واقع شده و برخي معتقدند انسان بالدار همان تصوير کوروش است که به شکل نماديني روي سنگ حک شده است. اين نقش برجسته در زمان كوروش كبير در مجموعه پاسارگاد ساخته شد و امروز نمادي از بزرگترين امپراتوري ايران را نشان مي دهد.
نمادهای هندسی
بهتر است هميشه مواظب مثلث هاي سر بالا باشيد. چون مثلثي كه رأس آن رو به بالا باشد، نماد جنس مذكر و البته آتش است. اما خيالتان از بابت مثلث ها سر به زير، راحت باشد. آن ها نماد جنس مؤنث و آب هستند. كاربرد اصلي مثلث براي حفاظت در برابر چشم زخم است. بيشتر هندي ها، يوناني ها و رومي ها در قرنيزهاي ساختمان هايشان از مثلث همراه با خورشيد و گندم استفاده مي كردند كه نمادي از باروري بوده است.
مثلث متساوي الاضلاع، نماد هماهنگي و تركيبات سه گانه اي مثل تولد، رشد و مرگ است. مثلث هاي ديگر هم نمادهاي خاص خودشان را دارند. مثلا مثلث قائم الزاويه نماد آب، مثلث مختلف الاضلاع نماد هوا و مثلت متساوي الساقين، نماد آتش است.
دايره نمادي از حركت پيوسته و مدور آسمان است. هندي ها دايره را نماد جهان مي دانند. براي بودايي ها (البته در نوع ذن) دواير متحدالمركز، نماد آخرين مرحلة تكامل معنوي است. دايره به خاطر حس حركت پويايي كه منتقل مي كند، نماد تغييرات زمين هم هست. به همين علت در معماري سنتي هند به عنوان نمادي از حركت در معابد قبايل شبان و سيار كه مدام در حال جابه جايي بودند، به كار برده شده است.
ين كوچولوي چهار ضلعي را دست كم نگيريد. مربع، نماد استحكام كل جهان مخلوق است و خيلي هم با نمادهاي ديگر قاتي نشده است. مربع برخلاف دايره، نماد تغييرناپذيري كائنات است. در تمدن هاي ثابت و غيرصحراگرد، مردمان، خانه ها و پرچين هاي خود را به صورت مربع يا مثلث مي ساختند؛ در حالي كه در قبايل صحراگرد و چادرنشين به شكل دايره ساخته مي شده است.
نمادهای ایران باستان
قوچ
قوچ نماد باروري و قدرت است و هميشه آن را به دو شكل مي كشيدند. يكي با شاخ هاي غلو شده كه نماد پيروزي است و يكي در ميان كوه به عنوان حيوان مقدس.
درفش كاوياني
درفش كاوياني، پرچم يا همان نماد سپاه كاوة آهنگر بوده است و از رنگ هاي ارغواني و بنفش و زرد تشكيل شده است. رنگ سرخ، نماد شكوه، خروش، پايداري و نگهباني از مرز و بوم است. بنفش، نماد جنگاوري، دليري و نبرد سرسختانه با دشمن و مبارزه در راه آزادي كشور است. زرد هم نماد پاكي، نيك خواهي، روشنايي و بزرگي است. پس بي زحمت، اين دفعه اگر نامزد نگون بختتان دسته گل زرد برايتان خريد، فكر نكنيد منظورش نفرت بوده. اما زيادي هم ذوق مرگ نشويد، چون هميشه افعال معكوس وجود دارد.
چليپا
هفت هزار سال قبل از ميلاد، روي سفالينه ها نقش چليپا وجود داشته كه بعدها صليب را از روي آن ساختند. خط افقي چليپا، نماد كارهاي حيواني و خط عمودي، نماد كارهاي الهي است. علامت به اضافه اي كه از برخورد اين دو خط به وجود مي آيد، نماد چهار عنصر آفرينش (آب، باد، خاك و آتش) و چهار مسير اصلي (شمال، جنوب، شرق و غرب) است.
فَروَهَر
فروهر همان نماد عجيب و غريبي است كه از گردن برو بچز توي خيابان گرفته تا نقش و نگار روي سرويس مبل دختر عموي تازه عروستان جا خوش كرده است. فروهر يكي از نمادهاي شاهنشاهي و مهر امپراتوري هخامنشي بوده و هر عضوش براي خودش كلي حرف و حديث دارد.
چهرة فروهر، نشانگر پير جهان ديده اي است كه با تجربه هايش مردم را راهنمايي مي كند. يكي از دست هاي فروهر، باز است و نمايانگر آسمان و كمك خواستن از يك نيروي ماورايي است. حلقه اي هم كه در دست ديگر آن وجود دارد، حلقة مهر و نماد دوستي و پيمان است. بال ها نماد اوج گرفتن هستند. اين بال ها با سه رديف پر، نماد پندار نيك، گفتار نيك و كردار نيك است. دُم فروهر هم با سه رديف پر، نماد پستي و سقوط است.
بخش مياني فروهر كه با يك دايره نشان داده شده، نماد كل جهان هستي و خورشيد است. پايه ها كه آن ها را سپنته مَينو و انگره مَينو مي گويند، به شكل قرينه در دو طرف دم قرار گرفته اند. اين دو، نماد دو نيروي همسان اند كه هميشه در كنار يكديگر هستند.
سرو
به خاطر هميشه سبز بودنش مظهر زندگي طولاني بوده و نماد اهورا مزدا.
شير
نماد سلطنت، نيروي خورشيد و نور است. روي بسياري از گورهاي منطقة بختياري، شيري روي چهار پايش ايستاده يا نشسته است كه نماد نگهبان مرده است. در تخت جمشيد بر روي پلكان هاي كاخ آپادانا، پيكرة نمايندگان مردمان خوز(خوزستان) نقش بسته كه شير و شيربچه ها را به عنوان هديه، پيش شاهان ايران مي آوردند. نقش شير گاو شكن مي تواند نماد پيروزي خورشيد بر ماه يا همان آمدن روز بعد از شب باشد.
لوتوس
همة نمادهاي خيلي باستاني ما، يكي در ميان، نشانة پندار و گفتار و كردار نيك است. گل لوتوس يا نيلوفر هم از اين قضيه مستثنا نيست. گل لوتوس را روي نقش و نگاره هاي لباس ها گرفته تا مجاري ها و مجسمه هاي تخت جمشيد، مي شود پيدا كرد. ولي علاوه بر آن سه پند معروف، لوتوس، نماد پاكي و تهذيب نفس و كمال هم بوده است. لوتوس چون با آب در ارتباط است، نماد آناهيتا ايزد بانوي آب هاي روان هم هست.
نخل
نماد بركت، فراواني نعمت و حاصلخيزي است. در تخت جمشيد، نماد ميترا هم هست.
جانوران نمادین
جك و جانورها، دم دستي ترين چيزهايي هستند كه آدم ها نماد و نشانه كردند. آن ها به برة سفيد تازه به دنيا آمده و محصول خوب آن سالشان نگاه مي كردند و مي گفتند كار، كار همين بره است؛ و بره مي شد نماد همة اتفاق هاي خوب.
اردك
اگر من جاي شما بودم، نه تنها اردك توي حوض پارك محل ملاقات با نامزدم را دست كم نمي گرفتم، بلكه هيچ اردك ديگري را هم دست كم نمي گرفتم. چون اردك، نماد آرزو، اميد، وصلت و خلاصه يك عالمه چيز درست درمان است. سرخ پوست ها كه از هر جانوري يك پر مي كندند و نماد مي كردند، پر اردك را نماد مصون بودن از خطا مي دانستند و در مراسم آييني، از آن استفاده مي كردند. ايرلندي ها هم اردك و قو را با هم قاتي مي كردند و محصولش را نماد حيات مي دانستند.
گوسفند
اگر جزو آن دسته از آدم ها هستيد كه تا دويست سيصد تا گوسفند نشمريد، خوابتان نمي برد، بايد بگويم خيلي خوش شانس ايد كه يك همچين جانور استثنايي اي، هر روز باهاتان است. چون در همة تمدن ها نماد پيروزي و فتح زندگي است. پس، از من مي شنويد، گوسفند را بچسبيد و ول نكنيد.
الاغ
الاغ يك نماد جهاني و نشانة خريت است؛ البته به غير از چين كه الاغ در آن جا نماد ظلمانيت و شيطان است. مصري ها و فرانسوي ها دو نوع الاغ دارند. الاغ قرمز كه برايشان در حكم نماد اسمش را نبر است و الاغ سفيد كه نشانة جاودانگي است.
پروانه
وقتي از پيله خارج مي شود، نماد زندگي دوباره است. ما آسيايي ها، رومي ها و يونانيان باستان، هر پروانه را نماد روحي مي دانيم كه از بدن جدا شده.
جغد
يك سر همة نماد هاي ماليخوليايي به جغد برمي گردد. براي مصري ها جغد نماد سرما، مرگ و شب بود. جغد يكي از مهم ترين نمادهاي اساطيري چين است كه استثنائا نشانة صاعقه بوده و روي پرچم سلطنتي هم از آن استفاده مي شده. اين پرنده بين سرخ پوست هاي آمريكا، نماد كسي بود كه به ديگران كمك مي كرد. آن ها جغد را حمايت كنندة شب مي دانستند و از پر آن در مراسم آييني استفاده مي كردند. نماد جغد هنوز هم بين سرخ پوست ها ارج و قُرب دارد و آن را خداي مرگ و نگهبان گورستان ها مي دانند.
اما با همة اين توصيف هاي ماليخوليايي، در افسانه هاي لاتين، جغد نماد زن زيبا بوده و نشانة فال نيك در هركاري است!
اسب
اسب هميشه نماد مبارزه با اهريمن است. البته بعضي وقت ها هم نشانة مرگ يا زندگي بوده. مثلا در يونان باستان، وقتي يك نفر خواب اسب مي ديد يا براي يك نفر خواب اسب مي ديدند، فاتحه اش خوانده بود. فرانسوي ها نماد اسب مرگ را با رنگ سياه و اسب اهورايي را كه مفهومش كاملا برعكس بوده، با رنگ سفيد يا بي رنگ نشان مي دادند.
اژدها
چيني ها يكي در ميان، هر چيزي را دم دستشان باشد، نماد شيطان و مبارزه با آن مي دانند. گل سر سبد اين نمادهاي شيطاني هم انواع و اقسام اژدها است. مثلا اژدها با مار، نماد نگهبان سخت گير گنج هاي پنهان است.
لاك پشت
لاك پشت هم كه تابلو نماد عمر طولاني است. در چين، بعد از اژدها لاك پشت خيلي مورد احترام است. آن ها مي گويند هر لاك پشت، مساوي است با پدربزرگ ام.
+ نوشته شده در یکشنبه ۲۹ مرداد ۱۳۸۵ ساعت توسط علی دیوونه...!
|