نورالدّین عبد الرّحمن جامی
زندگی نامه جامی
نورالدّین عبد الرّحمن ملقب به ابو البركات ومتخلص به جامي (۲۳ شعبان ۸۱۷ – ۱۸ محرم ۸۹۸ ه ق) (۱۸ اوت ۱۴۱۴ – ۱۹ نوامبر ۱۴۹۲م) ملقب به خاتم الشعرا شاعر و عارف بزرگ ایرانی در خرجرد جام متولّد شد.
پدرش نظامالدّین احمد دشتی مردی فاضل از اهالی دشت اصفهان بود که به علّت ناآرامشدن آن منطقه به خراسان کوچکرده و در قصبۀ خرجرد ولایت جام مقیمشده بود. جامی مقدّمات ادبیات فارسی و عربی را نزد پدرش آموخت و چون خانوادهاش شهر هرات را برای اقامت خود برگزیدند، او نیز فرصتیافت تا در مدرسه نظامیه هرات که از مراکز علمی معتبر آن زمان بود، مشغول به تحصیل شود و علوم متداول زمان خود را همچون صرف و نحو، منطق،حکمت مشایی، حکمت اشراق، طبیعیات، ریاضیات، فقه، اصول، حدیث، قرائت، و تفسیر به خوبی بیاموزد و از محضر استادانی چون خواجه علی سمرقندی و محمّد جاجرمی استفادهکند. جامي در جواني سرودن شعر را آغاز كرد و به مناسبت مولد خويش و ارادت به شيخ الاسلام احمد جام، تخلص جامي را اختيار نمود.
در این دوره بود که جامی با تصوّف آشنا و مجذوب آن شد بطوریکه در حلقه مریدان سعد الدین محمّد کاشغری نقشبندی درآمد و به تدریج چنان به مقام معنوی خود افزود که بعد از مرگ مرشدش (۸۶۰ ه ق برابر با ۱۴۵۵ م) خلیفه طریقت نقشبندیه گردید. پس از گذشت چند سالی جامی راه سمرقند را در پیش گرفت که در سایه حمایت پادشاه علم دوست تیموری الغ بیگ به کانون تجمّع دانشمندان و دانشجویان تبدیل شده بود. در سمرقند نیز نورالدّین توانست استادانش را شیفته ذکاوت و دانش خود کند. او که سرودن شعر را در جوانی آغاز کرده و در آن شهرتی یافته بود، با تکیه زدن بر مقام ارشاد و به نظم کشیدن تعالیم عرفانی و صوفیانه به محبوبیتی عظیم در میان اهل دانش و معرفت دست یافت.
جامي در طول زندگي خود مورد احترام سلاطين و بزرگان معاصر خود بود و سلطان حسين بايقرا كه پادشاهي اهل ذوق ادبي بود و وزير دانشمندش امير عليشير نوائي او راگرامي ميداشتند ، بطوريكه امير عليشير پس از مرگ جامي كتاب (خمسه المتحيرين) را بهياد گار او برشته تحرير درآورد.
جامی به افتادگی و گشاده رویی معروف بود و با اینکه زندگیای بسیار ساده داشت و هیچ گاه مدح زورمندان را نمیگفت، شاهان و امرا همواره به او ارادت میورزیدند و خود را مرید او میدانستند. جانشینان الغ بیگ خصوصا سلطان حسین بایقرا و امیر او علیشیر نوایی تا آخر عمر او را محترم میداشتند و اوزون حسن آق قویونلو، سلطان محمّد فاتح پادشاه عثمانی و ملک الاشراف پادشاه مصر از ارادتمندان او بودند.
سلطان محمد فاتح پادشاه عثماني نيز به اين شاعر احترام مي گذاشت و حتي از او دعوت كرد به قسطنطنيه سفر كند كه جامي اين دعوت را نپذيرفت. عبدالرحمن جامي در فنون مختلف و علوم ديني و تاريخ و ادب از اساتيد زمان خود بود و در شعر به سعدي و حافظ توجه داشت و از سبك نظامي پيروي مي كرد. آثار ادبي جاي اين شاعر را در رديف انوري، سعدي ،حافظ، خيام، فردوسي و مولانا قرار داده است و وي را مي توان از آخرين شعراي صوفي ادب دری دانست كه به سبك كلاسيك شعرمي سرود است.
اين عارف بزرگ در سال 898 ه.ق و در سن ۸۱ سالگی در هرات در گذشت و طي تشييع جنازه اي باشكوه كه سلطان حسين بايقرا شخصا در آن شركت كرد به خاك سپرده شد. آرامگاه او در حال حاضر معروف به تخت مزار است.
می گویند شیخ نورالدین عبدالرحمن جامی روزی از شهری می گذشت. مردی را دید که در گوشه بازاری ایستاده و شعری از اشعار او را می خواند. خوشحال شد و میان مردم ایستاد و شعر را تا آخر شنید. چون شعر به اتمام رسید، جامی نزدیک آن مرد رفت و پرسید: آیا می دانی شعری را که خواندی از کیست؟
مرد گفت: البته که شعر از شیخ نورالدین عبدالرحمن جامی است.
جامی با قلب لبریز از شادی پرسید : آیا تو جامی را می شناسی؟
مرد با طمطراق گفت: چگونه خود را نمی شناسم؟ من خود شیخ نور الدین عبدالرحمن جامی هستم!
جامی متاثر شد، سکوت کرد، فورا از آن شهر رخت سفربست و با خود میگفت: شعر دزدی بسیاردیده بودم، شاعر دزدی نشنیده بودم. این شهری است که در آن شاعر را نیزمی دزدند!
آثار جامی
از جامی دهها کتاب و رساله از نظم و نثر به زبانهای فارسی و عربی به یادگار مانده است. آثار جامي بالغ بر يكصد كتاب است ، مهمترين اين تأليفات عبارتند از: - ديوان اشعار (شامل سه بخش: فاتح الشباب ، واسطهالعقد، خاتمه الحيات) - هفت اورنگ ( به تقليد از خمسه نظامي شامل هفت بخش: سلسله الذهب، سلامان وابسال، تحفه الاحرار، سيحه الاحرار، يوسف و زليخا، ليلي و مجنون، خرداد نامهاسكندري) - نفحات الانس - بهارستان - لوايح - اشعه اللمعات - تاريخ صوفيان و مذهب آنها - نقدالنصوص في شرح نقش الفصوص ابن عربي - مناسك حج منظوم - مناقب جلال الدين رومي - منشأت
جامی اشعار خود را در دو مجموعه بزرگ گردآوری کرده است:
-
دیوانهای سه گانه شامل قصاید و غزلیات و مقطعات و رباعیات
جامی دیوان خود را در اواخر عمر به تقلید از امیر خسرو دهلوی در سه قسمت زیر مدون نمود:
الف) فاتحة الشباب (دوران جوانی)
ب) واسطة العقد (اواسط زندگی)
ج) خاتمة الحیاة (اواخر حیات)
-
هفت اورنگ که خود مشتمل بر هفت کتاب در غالب مثنوی است.